link
INSTITUTIONES
INSTITUTIONES
Quaeramus optima, nec protinus se offeren-
tibus gaudeamus: adhibeatur iudicium
inventis, dispositio probatis.Quintilian. 
PRAEFATIO
Scr. d. 7. Maii 1821 . 
PRAEFATIO
SYNOPSIS
- de functionibus systematis nervosi
in universum. 171 - da sensibus externis in universum
speciatim vero de tactu. 199 - de gustu. 205
- de olfactu. 209
- de auditu. 216
- de visu. 223
- de iis corporis actionibus quae
voluntatis arbitrio sunt obnoxiae. 245 - de motu musculari. 253
- de somno. 273
- de victu eiusque appetentia. 283
- de masticatione et deglutitione. 292
- de digestione. 302
- de succo pancreatico. 312
- de bile. 316
- de lienis functione. 330
- de omenti functione. 338
- de functione intestinorum. 343
- de functione systematis vasorum
absorbentium. 357 - de sanguificatione. 378
- de nutritione. 383
- de secretionibus in universum. 392
- de adipe. 406
- de urina. 413
- de sexuum discrimine in uni-
versum. 422 - de functione genitali sexus vi-
rilis. 430 - de functione genitali sexus se-
quioris in universum. 454 - de menstruis. 466
- de conceptione et graviditate. 473
- de nisu formativo. 501
- de partu eiusque sequelis. 513
- de lacte. 522
- de hominis nati et nascendi dif-
ferentiis. 533 - de incremento, statu et decre-
mento hominis. 546 
SECTIO I.
solidescendum a natura
parata: solidae
contra partes, praeterquam quod ex ipsis
istis fluidis primo gignuntur; etiamsi
maxime siccae nobis videantur, fluidis
tamen elementis non unius generis sca-
tent, tam stillatitiis quam permanenter
elasticis, quae gasiformia vocantur: de-
nique vero vix fibrillam, ni fallimur,
in corpore vivo, vitali sua vi plane or-
bam, dicere licet. 
SECTIO II.
pote in quem crudus quem diximus hu-
mor vertitur: et ex quo tot alii secer-
nuntur et derivantur: quique, si a pau-
cis corporis partibus plane exsanguibus
discesseris, qualis v.c. epidermis est, et
arachnoidea tunica, et amnion etc. tum
et dentium vitrea substantia, lentis cry-
stallinae corpus etc. per reliquam corpo-
ris compagem longe lateque discurrit,
diversimoda tamen, pro varietate par-
tium quantitatis proportione; insigni
v.c. per muscularem carnem et maiori
adhuc copia per viscera quaedam, qua-
les sunt lien, placenta uterina, et ipsa
matrix graviditate provecta distribuitur;
perexigua contra per tendines et carti-
lagines 
quique campana
exceptus roris ad instar
in guttas confluit, aquosae indolis, sed
nidoroso odore insignis, singulari (in
carnivororum sanguine graviori), et
quem vere animalem dixeris. Eiusdem
vero aquosi laticis multum quoque reli-
quis quae dicentur sanguinis partibus
constitutivis admixtum remanet. 
cedere incipit. In
coagulum nempe
primo abit, e cuius superficie mox
exsudat quasi latex ex flavescente sub-
rubellus, quem serum vocant sangui-
nis; quo plus autem exsudat, temporis
progressu, huius seri, eo contractius et
mole minus redditur id ipsum coagulum
glutinosum, quod crassamentum, item
ab aliqua similitudine tum coloris tum
scissilis compagis, hepar sanguineum, aut
placenta, et, quod a sero circumfusum
ipsi innatet, insula audit. 
exinde patet quod
nonnisi violentia qua-
dam adhibita ab ea basi secedat. Ipsa au-
tem ea cruoris secretione lympha eo or-
bata magis magisque pallescit, usque
dum denique albi et satis tenacis coa-
guli habitum prae se fert. 
viscosum habitum
impertit: et quem fa-
cili artificio denuo in varia principia con-
stitutiva ut vocant, dissolvere licet.
Quodsi enim calori 150 graduum scal.
Fahr. exponitur serum, pars eius in coa-
gulum album scissile, albumini cocto
simile, abit: reliquum vero, praeter aquosi
laticis toties iam dicti portionem, turbi-
dum humorem gelatinosae s. potius mu-
cosae
tremulum coagulum refert. In uniuer-
sum vero serum sodae (s. alcali minera-
lis) portione quam continet insigne est. 
unciae diametro
aequare contendunt.
De figura quidem disputatum est, longe
tamen simplicior videtur quam clari no-
minis viri eandem perhibuerunt. Non
enim nisi globulorum specie oculis usur-
pavi. Neque lenticularem quam aliqui
observatores ipsis tribuunt figuram, un-
quam in ipsis dignoscere potui. 
centissime emisso
sanguine cernitur;
brevi post enim oculis se subducit, quando
in informem massam, sero praeter rubo-
rem ceteroquin simillimam, deliquescunt
globuli 
cant) aut qui aëri
atmosphaerico, maxi-
me vero ubi oxygenato expositus fue-
rit; obscurior carbonisatus (qui vulgo
venosus audit), et in carbonisato aut hy-
drogenato aëre detentus
boris verisimillime in calce ferri (fer-
rum oxydatum vocant) ponenda
etsi quantitas eius exigua sit, imo mirum
quantum in ea constituenda varient
auctores. 
dam cum sero
confusa), quam et basin
crassamenti, alii partem glutinosam, alii
fibram sanguinis s. materiem fibrosam,
alii aliter appellant, quamque aeque ac
caseosam lactis partem et gluten farina-
ceum maxime, carbonaceo et azotico ele-
mento scatere nuperae analyses perhibent. 
mationem comitari
solent
adeoque et ipsa ea memorabilis mem-
brana caduca qua novo conceptui in
utero recenter impraegnato et oestri
venerei igniculis calente, solum, cui
adhaerescere possit praeparatur. 
elementum exin ad
universalia organa
purgatoria revehitur, eiusdemque com-
mutationis occasione simul calor animalis
alitur. Qui porro omnium solidorum cor-
poris nostri primo materiem, tum vero
iisdem perpetuum quamdiu vivunt, nu-
trimentum subministrat; et ex quo deni-
que in universum, praeter crudos quos
diximus humores (§. 4.) reliqui, secernun-
tur et derivantur. De qua quidem adeo
multifaria sanguinei fluenti dignitate et
usu passim suis locis ex professo nobis
agendum erit. 
SECTIO III.
ad durissimas usque,
cuiusmodi efl cor-
tex vitreus coronae dentium. 
foetuum inprimis
carne, in tendinibus, ligamentis, apo-
neurosibus, membranis quibusdam v.c.
dura meninge etc. 
aliud v.c. renibus,
aliud hepati, cere-
bro etc. 
modi tela sunt
constipatae, quo v.c. per-
tinent pleraeque membranae et cartila-
gines, utpote quas diutina maceratione
in laxiorem iterum telam mucosam resol-
vere licet. Aliis vero tamen adeo intime
intertexta est, ut reliquarum quibus con-
stant partium, receptaculum quasi sit et
fulcimentum; ita v.c. durissima ossa an-
tea ex cartilagine constabant, quae ipsa
tela erat mucosa stipata: postea vero
succi ossei accessu in laxiorem cellulosam
distenta, eoque ipso quasi impraegnata.
Imo vix ab vlla corporis nostri parte so-
lida abesse videtur ea tela, si extima cor-
poris integumenta, epidermidem nempe
cum unguibus et pilis excipias, tumque
corticem vitreum coronae dentium, ut-
pote in quo, acido fortiori commisso, ni-
hilum eiusmodi telae simile reperire mihi
licuit. 
tanquam fulcrum
adiacet, vasis maxime
nervisque: in universum autem com-
mune quoddam vinculum constituit, quo
partes omnes ac singulae cum vicinis
suis cohaerent. 
chias, tum ad
explicanda quamplurima
morbosa phaenomena notari meretur. 
ad principes hominis
praerogativas per-
tinet, qua nempe tum ad sensum stimulo-
rum subtiliorum tum ad motus aliasque
functiones maiore cum perfectione sub-
eundas aptior redditur 
SECTIO IV.
rite discernuntur et
cognoscuntur, quam
verbis definiri possint, imo vero quae
definitione plerumque magis obscuran-
tur quam illustrantur; effectibus tamen
apertissime se manifestat, ad vires pecu-
liares referendis, quas ideo vitales nun-
cupant, quod actiones corporis organici
vivi, aut in nuper emortui partibus ad-
huc aliquamdiu superstites ita ab ipsis
pendeant, ut nullatenus easdem ad qua-
litates materiei mere physicas, aut me-
chanicas, aut chemicas referre liceat. 
stat, ex densitate et
figura eorum deri-
vandae, aut mechanicus elater epiglotti-
dis; aut chemica affinitas ad phlogisti-
cum ut vulgo audit processum substinen-
dum necessaria etc. Longissime tamen
omnes ac singulos hosce virium mortua-
rum ordines a vitalibus de quibus iam
nobis sermo est, abhorrere, vel leviden-
sis comparatio organicae oeconomiae cum
inorganicis corporibus quibus eaedem
vires mortuae competunt, evincit. 
vires adeo superat,
ut v.c. ex celebri Bo-
relliano problemate musculus vitali-
tate orbus eodem pondere dirumpatur
quod idem in corpore vivo facillime tol-
lere et levare potuerat et s.p.
[binding_recto]
[interleaf]
[interleaf]
[interleaf]
[titlePage_recto]
INSTITUTIONES
PHYSIOLOGICAE.
[titlePage_verso]
[titlePage_recto]
D. JO. FRID. BLUMENBACHII
INSTITUTIONES
PHYSIOLOGICAE.
[Abbildung: ]
editio quarta auctior et emendatior.
GOTTINGAE mdcccxxi.
apud henr. dieterich.
apud henr. dieterich.
[titlePage_verso]
tibus gaudeamus: adhibeatur iudicium
inventis, dispositio probatis.
[[V]]
PRAEFATIO
NOVAE
EDITIONIS.
Quoties unius alteriusve lucubra-
tionum mearum iteratam editionem
parandi a librariis mihi data est occa-
sio, toties vel ideo maxime eandem
laetus arripui, quod iam exoptatus
mihi daretur locus, ea quae in priore
aut incuria fudit aut humana parum
cavit natura, emendandi, alia supplendi
aut aliis substituendi, verbo, ingenii
foetum, quantum in me erat, comptum
magis ornatumque denuo emittendi.
tionum mearum iteratam editionem
parandi a librariis mihi data est occa-
sio, toties vel ideo maxime eandem
laetus arripui, quod iam exoptatus
mihi daretur locus, ea quae in priore
aut incuria fudit aut humana parum
cavit natura, emendandi, alia supplendi
aut aliis substituendi, verbo, ingenii
foetum, quantum in me erat, comptum
magis ornatumque denuo emittendi.
Eundem vero animum idemque
studium in quarta hac physiologicarum
studium in quarta hac physiologicarum
[VI]
institutionum editione
paranda magn-
opere auxit tum disciplinae gravitas,
tum vero plausus quo priores illas ex-
ceptas esse, praeter alia versiones ea-
rum in varias linguas
opere auxit tum disciplinae gravitas,
tum vero plausus quo priores illas ex-
ceptas esse, praeter alia versiones ea-
rum in varias linguas
Germanica vertente Jos. Eyerel. Vindob. 1789.
ed. 2 ib. 1795.
ed. 2 ib. 1795.
Belgicae binae. prior nempe auctore P.J.
Wolff, c. praef. Rud. Forsten. Harderov.
1791.
Wolff, c. praef. Rud. Forsten. Harderov.
1791.
alia curante Jac. Vosmaer. ib. 1807.
Anglicae itidem duae. altera C. Caldwell.
Philadelph. 1795.
Philadelph. 1795.
altera J. Elliotson Lond. 1815.
ed. 2. ib. 1817.
ed. 2. ib. 1817.
haec ed. 2. ad artis typogra-
phicae monimenta pertinet, si-
quidem primus liber est, ma-
chinae vaporalis ope, curanti-
bus Bensleiis patre et filio,
impressus,
ed. 3. ib. 1820.
phicae monimenta pertinet, si-
quidem primus liber est, ma-
chinae vaporalis ope, curanti-
bus Bensleiis patre et filio,
impressus,
ed. 3. ib. 1820.
Gallica per J. Fr.
Pugnet, Lugd. 1797.
Hispanica interprete Jos.
Coll. Madrit. 1801.
Russica transferente Borsuk Moiseew. Mos-
cov. 1796.
cov. 1796.
[VII]
Ideoque et hanc non tam
paginarum,
quam multimoda rerum accessione
auctiorem, et tironibus quantum in
me erat utilissimam reddere studui.
quam multimoda rerum accessione
auctiorem, et tironibus quantum in
me erat utilissimam reddere studui.
Icunculam quae titulum huiusmodi
institutionum satis apte ornare visa est,
humani scil. corporis a Prometheo
efficti, a Pallade autem animati, ex
anaglypho sarcophagi qui iam in mu-
seo Capitolino seruatur, mutuavi.
institutionum satis apte ornare visa est,
humani scil. corporis a Prometheo
efficti, a Pallade autem animati, ex
anaglypho sarcophagi qui iam in mu-
seo Capitolino seruatur, mutuavi.
[[VIII]]
PRAEFATIO
EDITIONIS
PRIMAE.
Quae quondam Boerhaavium,
posteaque Hallerum, ad edenda com-
pendia physiologiae compulerunt ra-
tiones, iisdem et auctor harum insti-
tutionum, ut eas conscribendi consilium
susciperet, se permotum fatetur.
posteaque Hallerum, ad edenda com-
pendia physiologiae compulerunt ra-
tiones, iisdem et auctor harum insti-
tutionum, ut eas conscribendi consilium
susciperet, se permotum fatetur.
Ille enim
Praef.
ad institut. medic. edit.
Leydens.
quartae.
quartae.
“propriorum cogita-
torum explicatione docentem plus pro-
sicere, quam si opus ab alio conscriptum
interpretari suscipit –, clariorem fere
[IX]
doctrinam, atque animatam plerumque
sequi orationem”
et
s.p.sequi orationem”
Iste vero
Praef. ad prim. lin. physiol. ed.
Gotting.
prim.
prim.
“etsi anteaBoer-etc.
haaviilibro ad ordinandas prae-
lectiones usus fuerit, proprias tamen
postea in paginas dicere incepisse,
quod ab istius inde temporibus ana-
tome ita locupletata sit ut a se ipsa
plurimum differat”
Quae tum temporis de anatome
Hallerus, ea hodieque multo magis
de ipsa physiologia valere neminem
insitias iturum speramus, qui vel ea
huius disciplinae gravissima capita co-
gitaverit, quae de respirationis usu
primario deque calore animali agunt,
tum de digestione, de bilis genuina
Hallerus, ea hodieque multo magis
de ipsa physiologia valere neminem
insitias iturum speramus, qui vel ea
huius disciplinae gravissima capita co-
gitaverit, quae de respirationis usu
primario deque calore animali agunt,
tum de digestione, de bilis genuina
[X]
indole et functione, de
generationis
negotio, et quae sunt eiusmodi alia.
negotio, et quae sunt eiusmodi alia.
Minus ergo auctori quam aevo quo
vivit tribuenda sunt, quae post tot
nupera physiologiae incrementa rectius
et propius ad naturae veritatem in
hisce institutionibus tradidit, quam
meritissimis suis antecessoribus tradere
licuerat.
vivit tribuenda sunt, quae post tot
nupera physiologiae incrementa rectius
et propius ad naturae veritatem in
hisce institutionibus tradidit, quam
meritissimis suis antecessoribus tradere
licuerat.
Quae tamen etiam ex propria penu
passim suppeditare ille studuit, sive
noviter sive aliter ac hactenus factum
est, observata aut explicata, lectores
docti et aequi ipsi facile intelligent:
praesertim ex notis, quibus subinde
subtilius paulo quam in succincto tex-
tus tramite licebat, de nonnullis id
generis argumentis disputavit.
passim suppeditare ille studuit, sive
noviter sive aliter ac hactenus factum
est, observata aut explicata, lectores
docti et aequi ipsi facile intelligent:
praesertim ex notis, quibus subinde
subtilius paulo quam in succincto tex-
tus tramite licebat, de nonnullis id
generis argumentis disputavit.
[XI]
Non minimam quoque operam in
ordine et iunctura totius opellae loca-
vit, ut nempe capita naturali vinculo
et cum quadam facilitate se exciperent,
aliud ex alio quasi fluere videretur etc.
ordine et iunctura totius opellae loca-
vit, ut nempe capita naturali vinculo
et cum quadam facilitate se exciperent,
aliud ex alio quasi fluere videretur etc.
Librorum non sterilem citavit far-
raginem, sed selectam, in qua quidem
habenda eam praesertim servavit ratio-
nem, ut primo tironum in gratiam
auctores principes indicaret, neque
tamen in vulgus notos, sed eos ma-
xime, qui singularia physiologiae capita
studiosius et ex professo singularibus
scriptis pertractarunt: tum vero et pas-
sim minus adhuc tritos fontes ex aliis,
praesertim praeter medicinam, disci-
plinis, excitaret, nondum, ut ipsi vi-
sum erat, in physiologiae studio hacte-
nus pro dignitate frequentatos.
raginem, sed selectam, in qua quidem
habenda eam praesertim servavit ratio-
nem, ut primo tironum in gratiam
auctores principes indicaret, neque
tamen in vulgus notos, sed eos ma-
xime, qui singularia physiologiae capita
studiosius et ex professo singularibus
scriptis pertractarunt: tum vero et pas-
sim minus adhuc tritos fontes ex aliis,
praesertim praeter medicinam, disci-
plinis, excitaret, nondum, ut ipsi vi-
sum erat, in physiologiae studio hacte-
nus pro dignitate frequentatos.
[XII]
Icones partium melioris notae an-
notavit, et ex his quidem omnium
frequentissime Eustachianas, quod
Albinianam earum editionem, ut
ditissimum et magnopere perfectum
in eo genere opus s. thesaurum potius
nunquam satis commendandum, in
medicorum iuvenum omnium ac sin-
gulorum manibus esse merito optet.
notavit, et ex his quidem omnium
frequentissime Eustachianas, quod
Albinianam earum editionem, ut
ditissimum et magnopere perfectum
in eo genere opus s. thesaurum potius
nunquam satis commendandum, in
medicorum iuvenum omnium ac sin-
gulorum manibus esse merito optet.
Aliquas vero ipsi huic libro addi-
dit figuras proprias, eiusmodi par-
tium quarum aut plane nullae aut non
tales inter Eustachianas habentur.
dit figuras proprias, eiusmodi par-
tium quarum aut plane nullae aut non
tales inter Eustachianas habentur.
Summus denique in universum et
ullimus ipsi fuit finis, ut fida et suc-
cincta et captu facilia traderet disci-
plinae initia, qua uti non iucundior
ita vix gravior et utilior altera in
ullimus ipsi fuit finis, ut fida et suc-
cincta et captu facilia traderet disci-
plinae initia, qua uti non iucundior
ita vix gravior et utilior altera in
[XIII]
universo medicinae
ambita extat; si
modo vera sunt, ut sunt verissima
Galeni viri immortalis in fronte me-
thodi medendi verba:
modo vera sunt, ut sunt verissima
Galeni viri immortalis in fronte me-
thodi medendi verba:
“cuiusque morbi
tanta est magnitudo, quantum a na-
turali statu recedit, – quantum vero
recedat, is solus novit qui naturalem
habitum ad amussim tenuerit.”
[[XIV]]
SYNOPSIS
SECTIONUM.
- pag.
- de corpore humano vivo in universum. 1
- de humoribus corporis humani in
universum, speciatim vero de
sanguine. 4 - de solida corporis humani materie
in universum, speciatim vero de
tela mucosa. 18 - de viribus vitalibus in universum,
speciatim vero de contractilitate. 27 - de animae facultatibus. 54
- de sanitate et natura humana. 60
- de sanguinis motu. 69
- de respiratione eiusque usu pri-
mario. 109 - de voce et loquela. 128
- de calore animali. 141
- de perspiratione cutanea. 153
[XV]
in universum. 171
speciatim vero de tactu. 199
voluntatis arbitrio sunt obnoxiae. 245
absorbentium. 357
[XVI]
versum. 422
rilis. 430
quioris in universum. 454
ferentiis. 533
mento hominis. 546
[1]
SECTIO I.
DE
CORPORE HUMANO VIVO
IN
UNIVERSUM.
§. 1.
Tria sunt, quae in corpore humano
vivo, quatenus organicum sui generis
est, consideranda veniunt
vivo, quatenus organicum sui generis
est, consideranda veniunt
Ita
pridem auctor libri, qui vulgo inter Hip-
pocraticos refertur, epidemie. VI. Sect. 8.
§. 19.
egregio ansam praebuit Abr. Kaau Boer-
haave operi, cui lit. Impetum faciens dictum
Hippocratiper corpus consentiens. L.B.
1745. 8.
pocraticos refertur, epidemie. VI. Sect. 8.
§. 19.
“quae continent corpora, aut intus con-Qui celeber locus
tinentur, aut in nobis cum impetu moven-
tur, contemplanda sunt.”
egregio ansam praebuit Abr. Kaau Boer-
haave operi, cui lit. Impetum faciens dictum
Hippocratiper corpus consentiens. L.B.
1745. 8.
materies scil. eius, quam fluida sup-
peditant:
peditant:
tum contextus solidorum, quibus fluida
ista continentur:
ista continentur:
[2]
denique, et quod summum est, vires
vitales, quibus solida haecce ad impul-
sus fluidorum recipiendos, eademque
propellenda, aliosque motus perficiendos,
incitantur; quaeque uti in universum
corporis organici vivi essentiam quasi
constituunt, ita ipsae diversi valde ordi-
nis sunt, aliae quippe animantibus cum
plantis communes, aliae contra istis tan-
tum propriae, proximum cum animae
eorum facultatibus commercium alentes.
vitales, quibus solida haecce ad impul-
sus fluidorum recipiendos, eademque
propellenda, aliosque motus perficiendos,
incitantur; quaeque uti in universum
corporis organici vivi essentiam quasi
constituunt, ita ipsae diversi valde ordi-
nis sunt, aliae quippe animantibus cum
plantis communes, aliae contra istis tan-
tum propriae, proximum cum animae
eorum facultatibus commercium alentes.
§. 2.
Haec vero tria, etsi invicem reapse
inter se distincta sint, ideoque sigillatim
heic recenseantur, in vivo tamen corpore,
(utpote circa cuius functiones in statu
sano, earumque phaenomena, conditiones
et leges omnis doctrina physiologica ver-
satur), tam intimo nexu iuncta sunt, ut
vix ac ne vix quidem alterum abs-
que alterius connubio concipere animo
liceat.
inter se distincta sint, ideoque sigillatim
heic recenseantur, in vivo tamen corpore,
(utpote circa cuius functiones in statu
sano, earumque phaenomena, conditiones
et leges omnis doctrina physiologica ver-
satur), tam intimo nexu iuncta sunt, ut
vix ac ne vix quidem alterum abs-
que alterius connubio concipere animo
liceat.
Materies enim corporis nostri quan-
quam primitus fluida, tamen ad facile
quam primitus fluida, tamen ad facile
[3]
contra partes, praeterquam quod ex ipsis
istis fluidis primo gignuntur; etiamsi
maxime siccae nobis videantur, fluidis
tamen elementis non unius generis sca-
tent, tam stillatitiis quam permanenter
elasticis, quae gasiformia vocantur: de-
nique vero vix fibrillam, ni fallimur,
in corpore vivo, vitali sua vi plane or-
bam, dicere licet.
§. 3.
Iam vero de singulis his tribus seor-
sim: et primo quidem de materie quam
fluida, vt diximus, suppeditant; quaeque
ut primigeniam, ita et longe maximam
corporis nostri partem constituunt.
sim: et primo quidem de materie quam
fluida, vt diximus, suppeditant; quaeque
ut primigeniam, ita et longe maximam
Ingentia
superpondii quo partes corporis hu-
mani solidae a fluidis superantur, luculentum
praebet exemplum integra sed plane exsucca
mumia adultae Guanchae ex priscis insulae
Teneriffae aboriginibus, qua Perill. Banks
supellectilem meam anthropologicam dita-
vit, quaeque tota quanta cum omnibus visce-
ribus, musculis etc. mire siccatis, non nisi
7 libras cum semisse pondere aequat.
mani solidae a fluidis superantur, luculentum
praebet exemplum integra sed plane exsucca
mumia adultae Guanchae ex priscis insulae
Teneriffae aboriginibus, qua Perill. Banks
supellectilem meam anthropologicam dita-
vit, quaeque tota quanta cum omnibus visce-
ribus, musculis etc. mire siccatis, non nisi
7 libras cum semisse pondere aequat.
corporis nostri partem constituunt.
[4]
SECTIO II.
DE
HUMORIBUS CORPORIS
HUMANI IN
UNIVERSUM
SPECIATIM VERO
DE SANGUINE.
§. 4.
Quicquid humoris corpore nostro con-
tinetur
cipes commode referri videtur.
tinetur
Semel et instar omnium super chemica
corporis
humani humorum indagatione commendasse
sufficiat J. Jac. BerzeliiFöreläsningar
i Diurkemien. Holm. 1806–1808. II Vol. 8.
humani humorum indagatione commendasse
sufficiat J. Jac. BerzeliiFöreläsningar
i Diurkemien. Holm. 1806–1808. II Vol. 8.
cipes commode referri videtur.
Est enim vel A) crudus ut audit hu-
mor, quo maxime chylus spectat, pri-
mis quas vocant viis, contentus, in san-
guinem vertendus; tum vero etiam quae
corporis externa superficie absorbta ei-
dem advehuntur;
mor, quo maxime chylus spectat, pri-
mis quas vocant viis, contentus, in san-
guinem vertendus; tum vero etiam quae
corporis externa superficie absorbta ei-
dem advehuntur;
vel B) sanguis ipse;
[5]
vel denique C) ex sanguine iterum se-
cretum liquidum: idemque sive iners et
mere excrementitium, ut urina; sive
certis usibus destinatum et inquilinum;
hocque ipsum porro sive permanenter li-
quidum, ut bilis; sive ad solidescendum
a natura paratum ut osseus aliique pla-
stici succi.
cretum liquidum: idemque sive iners et
mere excrementitium, ut urina; sive
certis usibus destinatum et inquilinum;
hocque ipsum porro sive permanenter li-
quidum, ut bilis; sive ad solidescendum
a natura paratum ut osseus aliique pla-
stici succi.
§. 5.
De prima et tertia harum classium alias
dicendi locus erit, ubi ad chylosin, et
ad secretionem, et ad alias functiones
perventum erit, ad quas singuli humo-
res pertinent. Iam vero de sanguine
agamus, omnium sane principe ac pri-
mario latice, vehiculo nempe permutan-
dorum continuo quamdiu vita viget eo-
rum corporis elementorum quae oxyge-
nium et carbonaceum appellant, quo
porro corpus ipsum nutritur, et qui re-
liquorum humorum tantum non omnium
quasi promus condus dici meretur; ut-
dicendi locus erit, ubi ad chylosin, et
ad secretionem, et ad alias functiones
perventum erit, ad quas singuli humo-
res pertinent. Iam vero de sanguine
J. Hunter’s Treatise
on the Blood, Inflamma-
tion etc. Lond. 1794. 4.
tion etc. Lond. 1794. 4.
agamus, omnium sane principe ac pri-
mario latice, vehiculo nempe permutan-
dorum continuo quamdiu vita viget eo-
rum corporis elementorum quae oxyge-
nium et carbonaceum appellant, quo
porro corpus ipsum nutritur, et qui re-
liquorum humorum tantum non omnium
quasi promus condus dici meretur; ut-
[6]
mor vertitur: et ex quo tot alii secer-
nuntur et derivantur: quique, si a pau-
cis corporis partibus plane exsanguibus
discesseris, qualis v.c. epidermis est, et
arachnoidea tunica, et amnion etc. tum
et dentium vitrea substantia, lentis cry-
stallinae corpus etc. per reliquam corpo-
ris compagem longe lateque discurrit,
diversimoda tamen, pro varietate par-
tium quantitatis proportione; insigni
v.c. per muscularem carnem et maiori
adhuc copia per viscera quaedam, qua-
les sunt lien, placenta uterina, et ipsa
matrix graviditate provecta distribuitur;
perexigua contra per tendines et carti-
lagines
De universa sanguinis
quantitate in adulti et
bene formati hominis corpore, mirum quan-
tum inter se dissentiunt physiologi. Allen
Mullen et Abildgaard vix ultra 8 libras
statuunt. Harvaeus 9. Borellus 20. Hal-
lerus 30. Riolanus 40. Hambergerus 80.
Jac. Keilius 100. Priores equidem propius
a vero abesse in aprico est.
bene formati hominis corpore, mirum quan-
tum inter se dissentiunt physiologi. Allen
Mullen et Abildgaard vix ultra 8 libras
statuunt. Harvaeus 9. Borellus 20. Hal-
lerus 30. Riolanus 40. Hambergerus 80.
Jac. Keilius 100. Priores equidem propius
a vero abesse in aprico est.
[7]
§. 6.
Est vero sanguis liquidum sui generis
noti coloris; nidoris peculiaris; saporis
subsalsi, nauseosi; caloris circ. 96 gra-
duum Fahrenheitianae scalae; ad tactum
glutinosum; cuius gravitas specifica, etsi
in variis hominibus varia, communiter
tamen et circiter ad aquae pondus se
habet = 1050 : 1000; et quod ex vivo
homine recenter emissum et vase ex-
ceptum sequentia maxime prodit phae-
nomena
noti coloris; nidoris peculiaris; saporis
subsalsi, nauseosi; caloris circ. 96 gra-
duum Fahrenheitianae scalae; ad tactum
glutinosum; cuius gravitas specifica, etsi
in variis hominibus varia, communiter
tamen et circiter ad aquae pondus se
habet = 1050 : 1000; et quod ex vivo
homine recenter emissum et vase ex-
ceptum sequentia maxime prodit phae-
nomena
Jo. Mart. Buttde spontanea sanguinis sepa-
ratione. Edinb. 1760 8. recus. in Sandiforti
thesauro Vol. II.
ratione. Edinb. 1760 8. recus. in Sandiforti
thesauro Vol. II.
Jo. H.L. Baderexperimenta circa san-
guinem. Argent. 1788. 8.
guinem. Argent. 1788. 8.
§. 7.
Et primo quidem, maxime quamdiu
adhuc calet, vapor ex eo ascendit, quem
gas animale nuperi appellant et praeter
caloricum menstruum ex hydrogenio et
carbonaceo elemento constare docent
adhuc calet, vapor ex eo ascendit, quem
gas animale nuperi appellant et praeter
caloricum menstruum ex hydrogenio et
carbonaceo elemento constare docent
Elementa adeo ex
quibus fluida aëriformia con-
stant, ipsi quoque sanguini inhaerere, vix
monitu eget; neutiquam vero ullum gas ipsum
elastica sua specie in homine sano eidem in-
esse, (quae tot physiologorum erronea opinio
fuit,) eo certius persuasus sum, cum experi-
mentis, quae in aliis animantibus mammali-
bus iam a. 1782. institui, didicerim; vel pu-
rissimi aëris exiguam dosin, chirurgiae infuso-
riae ope in venam singularem eorum immis-
sam, gravia satis symptomata excitare, ut pal-
pitationes cordis, soporem, convulsiones, et
si paulo maior fuerit quantitas, ipsam mor-
tem inferre. Pluribus de his egi in medicin.
Biblioth. vol. I. pag. 177.
stant, ipsi quoque sanguini inhaerere, vix
monitu eget; neutiquam vero ullum gas ipsum
elastica sua specie in homine sano eidem in-
esse, (quae tot physiologorum erronea opinio
fuit,) eo certius persuasus sum, cum experi-
mentis, quae in aliis animantibus mammali-
bus iam a. 1782. institui, didicerim; vel pu-
rissimi aëris exiguam dosin, chirurgiae infuso-
riae ope in venam singularem eorum immis-
sam, gravia satis symptomata excitare, ut pal-
pitationes cordis, soporem, convulsiones, et
si paulo maior fuerit quantitas, ipsam mor-
tem inferre. Pluribus de his egi in medicin.
Biblioth. vol. I. pag. 177.
Similes effectus expedimentis suis testatur
Bichat in Journal de santé etc. de Bourdeaux.
T. II. pag. 61.
Bichat in Journal de santé etc. de Bourdeaux.
T. II. pag. 61.
[8]
in guttas confluit, aquosae indolis, sed
nidoroso odore insignis, singulari (in
carnivororum sanguine graviori), et
quem vere animalem dixeris. Eiusdem
vero aquosi laticis multum quoque reli-
quis quae dicentur sanguinis partibus
constitutivis admixtum remanet.
§. 8.
Interim dumque discessu caloris ad
gradum circ. 78. scalae Fahr. frigescit san-
guis vase contentus, in binas partes se-
gradum circ. 78. scalae Fahr. frigescit san-
guis vase contentus, in binas partes se-
[9]
primo abit, e cuius superficie mox
exsudat quasi latex ex flavescente sub-
rubellus, quem serum vocant sangui-
nis; quo plus autem exsudat, temporis
progressu, huius seri, eo contractius et
mole minus redditur id ipsum coagulum
glutinosum, quod crassamentum, item
ab aliqua similitudine tum coloris tum
scissilis compagis, hepar sanguineum, aut
placenta, et, quod a sero circumfusum
ipsi innatet, insula audit.
§. 9.
Ipsum vero istud crassamentum gluti-
nosum facili encheiresi, conquassando
nempe aut saepe repetitis vicibus ab-
luendo, denuo in binas partes constitu-
tivas abit; in cruorem qui universo san-
guini purpureum impertierat colorem,
et qui ablutione secedit a lympha, quae
altera est eaque solidior pars, quare et
basin crassamenti eam vocant; cui cruo-
rem magis amicum esse quam sero, vel
nosum facili encheiresi, conquassando
nempe aut saepe repetitis vicibus ab-
luendo, denuo in binas partes constitu-
tivas abit; in cruorem qui universo san-
guini purpureum impertierat colorem,
et qui ablutione secedit a lympha, quae
altera est eaque solidior pars, quare et
basin crassamenti eam vocant; cui cruo-
rem magis amicum esse quam sero, vel
[10]
dam adhibita ab ea basi secedat. Ipsa au-
tem ea cruoris secretione lympha eo or-
bata magis magisque pallescit, usque
dum denique albi et satis tenacis coa-
guli habitum prae se fert.
§. 10.
Et hae quidem sunt praeter aquosum
quem diximus laticem, ternae partes
principes sanguinis, de quibus iam paullo
curatius agendum est: – serum scil.;
tum cruor; denique lympha; quae tamen
omnia quamdiu recentissima integro ad-
huc suo calore perfusa sunt, intime mixta,
aequabilem et homogeneum istum liquo-
rem constituunt; proportione autem re-
lativa pro multifaria ratione aetatis, tem-
peramenti, victus, aliorumque id gene-
ris momentorum, quae sanitatem cuivis
homini propriam constituunt, mirum
quantum differunt.
quem diximus laticem, ternae partes
principes sanguinis, de quibus iam paullo
curatius agendum est: – serum scil.;
tum cruor; denique lympha; quae tamen
omnia quamdiu recentissima integro ad-
huc suo calore perfusa sunt, intime mixta,
aequabilem et homogeneum istum liquo-
rem constituunt; proportione autem re-
lativa pro multifaria ratione aetatis, tem-
peramenti, victus, aliorumque id gene-
ris momentorum, quae sanitatem cuivis
homini propriam constituunt, mirum
quantum differunt.
§. 11.
Serum itaque humor sui generis est,
idemque qui maxime universo sanguini
idemque qui maxime universo sanguini
[11]
cili artificio denuo in varia principia con-
stitutiva ut vocant, dissolvere licet.
Quodsi enim calori 150 graduum scal.
Fahr. exponitur serum, pars eius in coa-
gulum album scissile, albumini cocto
simile, abit: reliquum vero, praeter aquosi
laticis toties iam dicti portionem, turbi-
dum humorem gelatinosae s. potius mu-
cosae
J. Bostock in
Medico-chirurgical Transactions
published by the medical and chirurgical So-
ciety of London. Vol. I. 1809. p. 46.
published by the medical and chirurgical So-
ciety of London. Vol. I. 1809. p. 46.
tremulum coagulum refert. In uniuer-
sum vero serum sodae (s. alcali minera-
lis) portione quam continet insigne est.
§. 12.
Cruor aliam sanguinis partem consti-
tuit, et colore et particularum figura,
plurima singularia prae se ferens.
tuit, et colore et particularum figura,
plurima singularia prae se ferens.
Globulis enim constat, in recenti san-
guine perpetuae et constantis figurae, et
aequabilis magnitudinis, quam circ. 1/3300
guine perpetuae et constantis figurae, et
aequabilis magnitudinis, quam circ. 1/3300
[12]
De figura quidem disputatum est, longe
tamen simplicior videtur quam clari no-
minis viri eandem perhibuerunt. Non
enim nisi globulorum specie oculis usur-
pavi. Neque lenticularem quam aliqui
observatores ipsis tribuunt figuram, un-
quam in ipsis dignoscere potui.
Dictum quoque est formam mutare,
quando per angustissimi luminis vascu-
lum ipsis transeundum foret; e sphaeri-
cis tunc ovales fieri, posteaque, quando
denuo in capacius vas emerserunt, in
pristinam globosam formam resilire
quod, etsi non negaverim, tamen non
ad tranquillum eorum in sano animanti
motum pertinere, sed ex spastica vaso-
rum minimorum affectione contingere,
puto.
quando per angustissimi luminis vascu-
lum ipsis transeundum foret; e sphaeri-
cis tunc ovales fieri, posteaque, quando
denuo in capacius vas emerserunt, in
pristinam globosam formam resilire
G. Chr. Reichelde sanguine eiusque motu ex-
perimenta. Lips. 1767. 4. pag. 27. fig. 3. g.g.
perimenta. Lips. 1767. 4. pag. 27. fig. 3. g.g.
quod, etsi non negaverim, tamen non
ad tranquillum eorum in sano animanti
motum pertinere, sed ex spastica vaso-
rum minimorum affectione contingere,
puto.
Ipsa vero globosa eorum figura non
nisi in vivo animanti aut saltem in re-
nisi in vivo animanti aut saltem in re-
[13]
brevi post enim oculis se subducit, quando
in informem massam, sero praeter rubo-
rem ceteroquin simillimam, deliquescunt
globuli
cf. Ever. Home in Philosophical Transactions
for 1818. P. I. pag. 172.
for 1818. P. I. pag. 172.
§. 13.
Color ipsis ruber, imo universi san-
guinis rubor ab iis derivandus videtur.
Multimode autem istius coloris intensi-
tas variat, pallidior certe animantibus
inique nutritis, aut quae graves hae-
morrhagias sunt perpessa; floridior oxy-
genatus
guinis rubor ab iis derivandus videtur.
Multimode autem istius coloris intensi-
tas variat, pallidior certe animantibus
inique nutritis, aut quae graves hae-
morrhagias sunt perpessa; floridior oxy-
genatus
Quamquam longissime ab eorum pruritu
absim,
qui sibi nostris maxime temporibus tam mi-
rifice in novandis et permutandis terminis
scientificis placent, vulgatis tamen appellatio-
nibus sanguinis arteriosi et venosi eam oxyge-
nati aut carbonisati rectius et cum fructu sub-
stituendas esse censeo, ideo quod ipsissimus
ille sanguis quem vulgo arteriosum appellant,
vasis quoque nonnullis contineatur, quae pro
venis habentur, ut pulmonales et umbilicalis,
cum e contrario arteriae pulmonales et umbi-
licales, sanguinem vehant quem vulgo veno-
sum vocant. Ita et in venis chorii in ovo in-
cubato sanguis dimanat arteriosus, ut vulgo
vocatur, in arteriis contra venosus. Super
ipsa ceteroquin sententia de oxygenii et car-
bonacei elementi ad utriusque generis sangui-
nem relatione, infra (capite do respiratione)
adhuc agetur.
qui sibi nostris maxime temporibus tam mi-
rifice in novandis et permutandis terminis
scientificis placent, vulgatis tamen appellatio-
nibus sanguinis arteriosi et venosi eam oxyge-
nati aut carbonisati rectius et cum fructu sub-
stituendas esse censeo, ideo quod ipsissimus
ille sanguis quem vulgo arteriosum appellant,
vasis quoque nonnullis contineatur, quae pro
venis habentur, ut pulmonales et umbilicalis,
cum e contrario arteriae pulmonales et umbi-
licales, sanguinem vehant quem vulgo veno-
sum vocant. Ita et in venis chorii in ovo in-
cubato sanguis dimanat arteriosus, ut vulgo
vocatur, in arteriis contra venosus. Super
ipsa ceteroquin sententia de oxygenii et car-
bonacei elementi ad utriusque generis sangui-
nem relatione, infra (capite do respiratione)
adhuc agetur.
[14]
me vero ubi oxygenato expositus fue-
rit; obscurior carbonisatus (qui vulgo
venosus audit), et in carbonisato aut hy-
drogenato aëre detentus
Cfr. post
alios J. Ferd.h. Autenrieth
experimenta et observata de sanguine, prae-
sertim venoso. Stuttg. 1792. 4.
experimenta et observata de sanguine, prae-
sertim venoso. Stuttg. 1792. 4.
boris verisimillime in calce ferri (fer-
rum oxydatum vocant) ponenda
v. Berzelius in
Annales de Chimie et de
Physique. T. V. Mai 1817.
Physique. T. V. Mai 1817.
etsi quantitas eius exigua sit, imo mirum
quantum in ea constituenda varient
auctores.
§. 14.
Ultima consideranda venit ex princi-
pibus quae sanguinis massam constituunt
partibus, lympha scil. plastica (male quon-
pibus quae sanguinis massam constituunt
partibus, lympha scil. plastica (male quon-
[15]
crassamenti, alii partem glutinosam, alii
fibram sanguinis s. materiem fibrosam,
alii aliter appellant, quamque aeque ac
caseosam lactis partem et gluten farina-
ceum maxime, carbonaceo et azotico ele-
mento scatere nuperae analyses perhibent.
§. 15.
Plastica merito vocatur ideo, quod
principem praebeat materiem, ex qua par-
tes similares principes, musculi praeser-
tim, proxime formantur, idem corpus
per omnem vitam nutritur, iniuriae ei-
dem vulneribus et fracturis illatae re-
productionis miranda vi reparantur, va-
sorum sanguinem ferentium maiorum si
dissecta fuerint, lumina obturantur
aliaque id genus coagula quae inflam-
principem praebeat materiem, ex qua par-
tes similares principes, musculi praeser-
tim, proxime formantur, idem corpus
per omnem vitam nutritur, iniuriae ei-
dem vulneribus et fracturis illatae re-
productionis miranda vi reparantur, va-
sorum sanguinem ferentium maiorum si
dissecta fuerint, lumina obturantur
J.F.D. Joneson the process employed by
nature in suppressing the haemorrhage from
divided etc. arteries. Lond. 1805. 8. germ.
vertit et notis auxit G. Spangenberg. Han-
nov. 1813. 8.
nature in suppressing the haemorrhage from
divided etc. arteries. Lond. 1805. 8. germ.
vertit et notis auxit G. Spangenberg. Han-
nov. 1813. 8.
aliaque id genus coagula quae inflam-
[16]
Pertinent enim huc in
universum pseudomem-
branae, ut vocantur, quae ex visceribus in-
flammatis transsudare eaque obducere solent,
vincula v.c. cellulosa quibus ex peripneumo-
nia pulmones subinde pleurae necti videmus;
et tubulosae tuniculae quibus bronchia in an-
gina membranacea obvestiuntur; aeque ae
membranae quae artis ope faciliter parantur,
(recentem sanguinem virgulis feriendo,) quas-
que ab inventore Ruyschianas appellant.
branae, ut vocantur, quae ex visceribus in-
flammatis transsudare eaque obducere solent,
vincula v.c. cellulosa quibus ex peripneumo-
nia pulmones subinde pleurae necti videmus;
et tubulosae tuniculae quibus bronchia in an-
gina membranacea obvestiuntur; aeque ae
membranae quae artis ope faciliter parantur,
(recentem sanguinem virgulis feriendo,) quas-
que ab inventore Ruyschianas appellant.
adeoque et ipsa ea memorabilis mem-
brana caduca qua novo conceptui in
utero recenter impraegnato et oestri
venerei igniculis calente, solum, cui
adhaerescere possit praeparatur.
§. 16.
Et hactenus quidem de partibus con-
stitutivis et indole sanguinis, humoris in
oeconomia animali summi et principis;
utpote qui primo loco cordi ipsi tanquam
stimulus, ad systolen eius excitandam, in-
servit; cuius dehinc ope ab una parte
oxygenium undiqueversum per universum
corpus distribuitur; carbonaceum contra
stitutivis et indole sanguinis, humoris in
oeconomia animali summi et principis;
utpote qui primo loco cordi ipsi tanquam
stimulus, ad systolen eius excitandam, in-
servit; cuius dehinc ope ab una parte
oxygenium undiqueversum per universum
corpus distribuitur; carbonaceum contra
[17]
purgatoria revehitur, eiusdemque com-
mutationis occasione simul calor animalis
alitur. Qui porro omnium solidorum cor-
poris nostri primo materiem, tum vero
iisdem perpetuum quamdiu vivunt, nu-
trimentum subministrat; et ex quo deni-
que in universum, praeter crudos quos
diximus humores (§. 4.) reliqui, secernun-
tur et derivantur. De qua quidem adeo
multifaria sanguinei fluenti dignitate et
usu passim suis locis ex professo nobis
agendum erit.
[18]
SECTIO III.
DE
SOLIDA CORPORIS HUMANI
MATERIE
IN UNIVERSUM
SPECIATIM VERO
DE TELA MUCOSA.
§. 17.
Solida
cunt; ita ut in primo gelatinosi embryo-
nis rudimento sensim sensimque solida
suis quaeque locis subnaccantur, infini-
tis cohaesionis gradibus
versa, a mollissimis et fere pultaceis inde,
qualis est substantia medullaris cerebri,
Hier. Dav. GaubiiSpec. exhibens ideam ge-
neralem solidarum c.h. partium. Lugd. Bat.
1725. 4.
neralem solidarum c.h. partium. Lugd. Bat.
1725. 4.
cunt; ita ut in primo gelatinosi embryo-
nis rudimento sensim sensimque solida
suis quaeque locis subnaccantur, infini-
tis cohaesionis gradibus
Abr. Kaau
Boerhaave de cohaesione solido-
rum in corpore animali. in Nov. comm. acad.
Petropolit. Tom. IV. p. 343 sq.
rum in corpore animali. in Nov. comm. acad.
Petropolit. Tom. IV. p. 343 sq.
versa, a mollissimis et fere pultaceis inde,
qualis est substantia medullaris cerebri,
[19]
tex vitreus coronae dentium.
§. 18.
Omnibus hisce solidis praeter mate-
riem gelatinosam (§. 11.) et glutinosam
(§. 14.), terrea quoque pars constitutiva
plus minus inhaeret, eaque maxime cal-
cariae indolis, acido phosphoreo nupta,
quare vulgo calx phosphorata audit.
Maxima huius portio in ossibus, praeser-
tim provectiore aetate, cum contra te-
nellae aetatulae corpusculum gelatinosa
materie abundet.
riem gelatinosam (§. 11.) et glutinosam
(§. 14.), terrea quoque pars constitutiva
plus minus inhaeret, eaque maxime cal-
cariae indolis, acido phosphoreo nupta,
quare vulgo calx phosphorata audit.
Maxima huius portio in ossibus, praeser-
tim provectiore aetate, cum contra te-
nellae aetatulae corpusculum gelatinosa
materie abundet.
§. 19.
Quoad texturam suam, magna pars
partium corporis nostri similarum, ut
veteres vocabant
monstrat, ex filis plus minus parallelis
congestam. Cernere id est in ossibus,
partium corporis nostri similarum, ut
veteres vocabant
Bifariam nempe
corpus humanum dividebant
in partes A) similares, s. homogeneas, quae
nempe in similes sibi particulas dividuntur,
ut ossa, cartilagines, musculi, tendines etc.
et B) dissimilares, quse ex similaribus com-
positae sunt, ut caput, truncus, artus et s.p.
in partes A) similares, s. homogeneas, quae
nempe in similes sibi particulas dividuntur,
ut ossa, cartilagines, musculi, tendines etc.
et B) dissimilares, quse ex similaribus com-
positae sunt, ut caput, truncus, artus et s.p.
monstrat, ex filis plus minus parallelis
congestam. Cernere id est in ossibus,
[20]
Luculentissime fibrae ossene tam
parallelae,
quam reticulatae, patescunt in radiatis margi-
nibus ossium planorum prout in grandioribus
hydrocephalis nuper natis conspiciuntur. Ita
in uno eorum quos supellex mea anatomica
servat, anguli sphenoidei ossium verticis in
filamenta ossea eaque distincta et tenerrima
excurrunt, quae unam alteramque unciam lon-
gitudine aequant. Verum et omnium duris-
simae sceleti partes, dentium inquam substan-
tia tam ossea quam vitrea (ut vulgo audit)
contextum exhibet, isti simillimum quem in
fossilibus quibusdam, zeolitho v.c., mala-
chite, haematite etc. mineralogi ad unum
omnes fibrosum appellant.
quam reticulatae, patescunt in radiatis margi-
nibus ossium planorum prout in grandioribus
hydrocephalis nuper natis conspiciuntur. Ita
in uno eorum quos supellex mea anatomica
servat, anguli sphenoidei ossium verticis in
filamenta ossea eaque distincta et tenerrima
excurrunt, quae unam alteramque unciam lon-
gitudine aequant. Verum et omnium duris-
simae sceleti partes, dentium inquam substan-
tia tam ossea quam vitrea (ut vulgo audit)
contextum exhibet, isti simillimum quem in
fossilibus quibusdam, zeolitho v.c., mala-
chite, haematite etc. mineralogi ad unum
omnes fibrosum appellant.
carne, in tendinibus, ligamentis, apo-
neurosibus, membranis quibusdam v.c.
dura meninge etc.
§. 20.
Aliis vero partibus diversa ab hac
quam diximus textura est, ut nihil fere
fibrosi in ipsis discernere liceat, sed alia
suique generis peculiaris compages, quam
ab Erasistrati inde temporibus paren-
chyma dicunt, idque visceribus praeser-
tim secernentibus quibusvis proprium:
quam diximus textura est, ut nihil fere
fibrosi in ipsis discernere liceat, sed alia
suique generis peculiaris compages, quam
ab Erasistrati inde temporibus paren-
chyma dicunt, idque visceribus praeser-
tim secernentibus quibusvis proprium:
[21]
bro etc.
§. 21.
Verum omnibus hisce compagium ge-
neribus, live ad fibram sive ad paren-
chyma proprium pertineant, communis
quaedam tela intertexta est mucosa
quae vulgo ast minus accurate cellulosa
audit, siquidem continuum potius et
aequalem, tenacem, tractilem, subpellu-
cidum contextum glutinosum exhibet
facili quidem encheiresi tam in cellulosam
quam vesiculosam telam transforman-
dum, ceterum vero inter primas et prin-
cipes et maxime memorabiles corporis
nostri partes constitutivas referendum.
neribus, live ad fibram sive ad paren-
chyma proprium pertineant, communis
quaedam tela intertexta est mucosa
Dav. Chr. Schobinger (praes. Hallero) de
telae cellulosae in fabrica h. c. dignitate. Got-
ting. 1748. 4.
telae cellulosae in fabrica h. c. dignitate. Got-
ting. 1748. 4.
S. Chr. Lucae ad calcem observat. circa
nervos arterias adeuntes. Francof. 1810. 4.
nervos arterias adeuntes. Francof. 1810. 4.
quae vulgo ast minus accurate cellulosa
audit, siquidem continuum potius et
aequalem, tenacem, tractilem, subpellu-
cidum contextum glutinosum exhibet
Casp. Fr. Wolff in nov. act. ac. Petrop. T. VI.
pag. 259.
pag. 259.
facili quidem encheiresi tam in cellulosam
quam vesiculosam telam transforman-
dum, ceterum vero inter primas et prin-
cipes et maxime memorabiles corporis
nostri partes constitutivas referendum.
§. 22.
Primo enim plures corporis humani
partes solidae fere totae quantae ex elus-
partes solidae fere totae quantae ex elus-
[22]
tinent pleraeque membranae et cartila-
gines, utpote quas diutina maceratione
in laxiorem iterum telam mucosam resol-
vere licet. Aliis vero tamen adeo intime
intertexta est, ut reliquarum quibus con-
stant partium, receptaculum quasi sit et
fulcimentum; ita v.c. durissima ossa an-
tea ex cartilagine constabant, quae ipsa
tela erat mucosa stipata: postea vero
succi ossei accessu in laxiorem cellulosam
distenta, eoque ipso quasi impraegnata.
Imo vix ab vlla corporis nostri parte so-
lida abesse videtur ea tela, si extima cor-
poris integumenta, epidermidem nempe
cum unguibus et pilis excipias, tumque
corticem vitreum coronae dentium, ut-
pote in quo, acido fortiori commisso, ni-
hilum eiusmodi telae simile reperire mihi
licuit.
§. 23.
Porro etiam ea tela tanquam sepi-
mentum vicinis partibus, musculis prae-
sertim et membranis, interiecta est: aliis
mentum vicinis partibus, musculis prae-
sertim et membranis, interiecta est: aliis
[23]
nervisque: in universum autem com-
mune quoddam vinculum constituit, quo
partes omnes ac singulae cum vicinis
suis cohaerent.
§. 24.
Duplex exinde per se fluit consecta-
rium:
rium:
Alterum quod ipsa haecce tela mu-
cosa s. cellulosa universae totius corpo-
ris compagis eatenus fundamentum con-
stituat, ut si animo concipere liceret
omne id quod praeter cellulosam in cor-
pore superest demtum, et cellulosam eam
totam situ suo superstitem, nihilominus
universi corporis partiumque eius for-
mam remansuram fore.
cosa s. cellulosa universae totius corpo-
ris compagis eatenus fundamentum con-
stituat, ut si animo concipere liceret
omne id quod praeter cellulosam in cor-
pore superest demtum, et cellulosam eam
totam situ suo superstitem, nihilominus
universi corporis partiumque eius for-
mam remansuram fore.
Alterum, quod ipsius huius funda-
menti cellulosi ope nexus et via quae-
dam inter omnes corporis partes pateat,
sintve ceteroquin natura sua maxime di-
versae, sive situ a se invicem remotissi-
mae; id quod tum ad dirimendas de
continuationibus membranarum logoma-
menti cellulosi ope nexus et via quae-
dam inter omnes corporis partes pateat,
sintve ceteroquin natura sua maxime di-
versae, sive situ a se invicem remotissi-
mae; id quod tum ad dirimendas de
continuationibus membranarum logoma-
[24]
morbosa phaenomena notari meretur.
§. 25.
Uti vero ea tela mucosa plerisque cor-
poris partibus solidis ortum et funda-
mentum praebet, ita et ipsa lymphaticae
quam diximus sanguinis parti originem
suam debere videtur, utpote quam ex pe-
ripneumonicorum pulmonibus transsu-
datam in ipsam eiusmodi telam abire
vidi, quae mox pseudomembranas con-
stituens viscera ea pleurae nectere solet.
poris partibus solidis ortum et funda-
mentum praebet, ita et ipsa lymphaticae
quam diximus sanguinis parti originem
suam debere videtur, utpote quam ex pe-
ripneumonicorum pulmonibus transsu-
datam in ipsam eiusmodi telam abire
vidi, quae mox pseudomembranas con-
stituens viscera ea pleurae nectere solet.
§. 26.
Haec de contextus mucosi natura et
dignitate generatim dicta sufficiant. Iam
de nonnullis eius varietatibus.
dignitate generatim dicta sufficiant. Iam
de nonnullis eius varietatibus.
Et primo quidem non una eius est
firmitas.
firmitas.
In universum enim, ceteris paribus,
humano corpori tenerrima concessa vide-
tur cellulosa, si cum eadem tela in ani-
mantibus compares; imo ni fallor ipsis-
sima hacc cellulosae humanae mollities
humano corpori tenerrima concessa vide-
tur cellulosa, si cum eadem tela in ani-
mantibus compares; imo ni fallor ipsis-
sima hacc cellulosae humanae mollities
[25]
tinet, qua nempe tum ad sensum stimulo-
rum subtiliorum tum ad motus aliasque
functiones maiore cum perfectione sub-
eundas aptior redditur
Pluribus haec exposui
libro de generis humani
varietate nativa pag. 46. edit. 3.
varietate nativa pag. 46. edit. 3.
Sed et ipsos homines multa interce-
dit cellulosae quod ad laxiorem aut fir-
miorem contextum differentia, respectu
aetatis, sexus, temperamenti, vitae ge-
neris, climatis etc.
dit cellulosae quod ad laxiorem aut fir-
miorem contextum differentia, respectu
aetatis, sexus, temperamenti, vitae ge-
neris, climatis etc.
Denique etiam varius est tenor huius
telae pro varietate locorum corporis qui-
bus interiacet: ita v.c. laxior in palpe-
bris et praeputio, et pone frenulum sub-
linguale, strictior contra circa aures etc.
telae pro varietate locorum corporis qui-
bus interiacet: ita v.c. laxior in palpe-
bris et praeputio, et pone frenulum sub-
linguale, strictior contra circa aures etc.
§. 27.
Porro et usus telae mucosae alius prae-
ter eum quem in genere corpori praebere
diximus (§. 22. 23.) nominandus venit,
quo quidem recipiendis non unius gene-
lis fluidis destinata est.
ter eum quem in genere corpori praebere
diximus (§. 22. 23.) nominandus venit,
quo quidem recipiendis non unius gene-
lis fluidis destinata est.
[26]
Et quidem maxime halitum serosum
s. aquulam recipit, qua ad unam fere
omnes corporis partes irrorantur, lubri-
cantur, et quam ex systemate sanguifero
secretam spongiae quasi humidae in mo-
dum imbibere et vasorum lymphatico-
rum systemati tradere, adeoque ad vin-
cula principalia pertinere videtur, quae
bina ista vasorum systemata intercedunt.
s. aquulam recipit, qua ad unam fere
omnes corporis partes irrorantur, lubri-
cantur, et quam ex systemate sanguifero
secretam spongiae quasi humidae in mo-
dum imbibere et vasorum lymphatico-
rum systemati tradere, adeoque ad vin-
cula principalia pertinere videtur, quae
bina ista vasorum systemata intercedunt.
§. 28.
Praeterea autem aliis quoque peculia-
ribus humoribus recipiendis inservit qua-
rundam corporis partium tela cellulosa.
Ita ea quae vitreum oculi corpus con-
stituit, humore eius nominis gravida est:
ribus humoribus recipiendis inservit qua-
rundam corporis partium tela cellulosa.
Ita ea quae vitreum oculi corpus con-
stituit, humore eius nominis gravida est:
quae membranam medullarem ossium
format (quam vulgo, ast minus apte, pe-
riosteum internum appellant) medullam
continet:
format (quam vulgo, ast minus apte, pe-
riosteum internum appellant) medullam
continet:
magna denique pars mollibus parti-
bus interiecta, reliquum adipem, de quo
infra pluribus agendi dabitur locus.
bus interiecta, reliquum adipem, de quo
infra pluribus agendi dabitur locus.
[27]
SECTIO IV.
DE
VIRIBUS VITALIBUS
IN
UNIVERSUM
SPECIATIM VERO
DE CONTRACTILITATE.
§. 29.
Hactenus de solidis, quatenus mate-
riem praebent, ex qua corpus humanum
fabricatum est. Iam vero de iisdem qua-
tenus vitalitate praedita, tum ad stimu-
lorum impulsus recipiendos, tum ad mo-
tus perficiendos apta fiunt.
riem praebent, ex qua corpus humanum
fabricatum est. Iam vero de iisdem qua-
tenus vitalitate praedita, tum ad stimu-
lorum impulsus recipiendos, tum ad mo-
tus perficiendos apta fiunt.
§. 30.
Quamquam autem vitalitas
eas res pertineat, quae facilius praesentes
Silvam
auctorum de viribus vitalibus v. in
Fr. HildebrandtLehrbuch der Physiologie
p. 54 sq. ed. 1809. quibus addere licet, paucos
e multis, G.R. TreviraniBiologie, oder
Philosophie der lebenden Natur. Vol. I. Gött.
1802. E. Bartelssystemat. Entwurf einer
allgemeinen Biologie Francof. 1808. J.B.P.
A. Lamarckphilosophie zoologique Paris 1809.
II vol. 8. et Bern. Fr. Sverman or. de iis
quae cum veteres tum recentiores, inprimis
Batavi et Germani, de vitae corporeae prin-
cipio philosophati sunt. Harderv. 1810. 4.
Fr. HildebrandtLehrbuch der Physiologie
p. 54 sq. ed. 1809. quibus addere licet, paucos
e multis, G.R. TreviraniBiologie, oder
Philosophie der lebenden Natur. Vol. I. Gött.
1802. E. Bartelssystemat. Entwurf einer
allgemeinen Biologie Francof. 1808. J.B.P.
A. Lamarckphilosophie zoologique Paris 1809.
II vol. 8. et Bern. Fr. Sverman or. de iis
quae cum veteres tum recentiores, inprimis
Batavi et Germani, de vitae corporeae prin-
cipio philosophati sunt. Harderv. 1810. 4.
eas res pertineat, quae facilius praesentes
[28]
verbis definiri possint, imo vero quae
definitione plerumque magis obscuran-
tur quam illustrantur; effectibus tamen
apertissime se manifestat, ad vires pecu-
liares referendis, quas ideo vitales nun-
cupant, quod actiones corporis organici
vivi, aut in nuper emortui partibus ad-
huc aliquamdiu superstites ita ab ipsis
pendeant, ut nullatenus easdem ad qua-
litates materiei mere physicas, aut me-
chanicas, aut chemicas referre liceat.
§. 31.
Sunt equidem et hisce qualitatibus in-
signes in oeconomia animali virtutes; ut
v.c. physicae vires, quibus oculi humo-
res lucis radios ad axem refringere con-
signes in oeconomia animali virtutes; ut
v.c. physicae vires, quibus oculi humo-
res lucis radios ad axem refringere con-
[29]
vandae, aut mechanicus elater epiglotti-
dis; aut chemica affinitas ad phlogisti-
cum ut vulgo audit processum substinen-
dum necessaria etc. Longissime tamen
omnes ac singulos hosce virium mortua-
rum ordines a vitalibus de quibus iam
nobis sermo est, abhorrere, vel leviden-
sis comparatio organicae oeconomiae cum
inorganicis corporibus quibus eaedem
vires mortuae competunt, evincit.
§. 32.
Imo vero ipsissima virium vitalium
energia et potestas luculentissime exinde
elucet, quod mortuis istis viribus mul-
timode et potenter resistat easque superet.
Ita v.c. in corpore vivo istis chemicis af-
finitatibus quibus in cadavere putredo
oritur, tam valide resistit, ut Stahlius
eiusque asseclae quondam ipsam vitae
notionem ad eam virtutem antisepticam
retulerint
energia et potestas luculentissime exinde
elucet, quod mortuis istis viribus mul-
timode et potenter resistat easque superet.
Ita v.c. in corpore vivo istis chemicis af-
finitatibus quibus in cadavere putredo
oritur, tam valide resistit, ut Stahlius
eiusque asseclae quondam ipsam vitae
notionem ad eam virtutem antisepticam
retulerint
“Vita nihil aliud est formaliter, quam con-Stahl.
servatio corporis in mixtione quidem cor-
ruptibili, sed sine omni corruptionis actuali
eventu.”
“Illud putredini contrarium quod vitae no-Jo. Junker.
mine salutamus.”
[30]
relliano problemate musculus vitali-
tate orbus eodem pondere dirumpatur
quod idem in corpore vivo facillime tol-
lere et levare potuerat et s.p.
§. 33.
Uti vero a mortuis materiei viribus
diversissimae sunt vires vitales, ita et ab
altera parte ab ipsis animae facultatibus
probissime distinguendae sunt, de qui-
bus proximo capite agendum erit; etsi
et his cum viribus istis intimum et mul-
tifarium connubium sit, uti numerosis
oeconomiae animalis phaenomenis, ita
praesertim in temperamentorum varie-
tate luculenter observabile.
diversissimae sunt vires vitales, ita et ab
altera parte ab ipsis animae facultatibus
probissime distinguendae sunt, de qui-
bus proximo capite agendum erit; etsi
et his cum viribus istis intimum et mul-
tifarium connubium sit, uti numerosis
oeconomiae animalis phaenomenis, ita
praesertim in temperamentorum varie-
tate luculenter observabile.
§. 34.
Cardinem quasi constituit vis ista vi-
talis, in quo omnis physiologia versatur,
talis, in quo omnis physiologia versatur,
Digitalisat/608